Dopamina - molekuła przyjemności i kontroli

Dopamina jest jednym z najbardziej znanych neuroprzekaźników. Sławę i rozpoznawalność wśród szerokiego grona ludzi zyskała dzięki temu, że wkrótce po jej odkryciu w roku 1957 przez Kathleen Montagu, została okrzyknięta molekułą przyjemności. Początkowo dowodów na poparcie tej tezy dostarczały badania nad uzależnieniami. Zażycie narkotyków powodowało zwielokrotnioną aktywność dopaminowego szlaku nagrody (szlak mezolimbiczny). Szczury w warunkach laboratoryjnych były gotowe dużo zrobić, żeby doświadczyć przyjemności. Kolejne lata badań zmodyfikowały początkowe odkrycia. Okazało się, że aktywność dopaminowa jest raczej reakcją na oczekiwanie na nagrodę – jej antycypację. Niepewność co do zaistnienia nagrody, czy jej niespodziewany charakter wyzwalały jeszcze większy wyrzutu dopaminy. W ten sposób ta substancja chemiczna stała się molekułą motywacji, dążenia, pragnienia. W książce „ Mózg chce więcej – Dopamina. Naturalny dopalacz” Daniel Z. Lieberman i Michael E. Long w przystępny sposób opisują stojące za tym mechanizmy mózgowe. Barwna i wciągająca narracja pokazuje, jak dopamina wpływa na zachowania, emocje, myślenie i zdrowie. Autorzy przyglądają się różnym sferom funkcjonowania człowieka przez pryzmat działalności obwodów dopaminergicznych: począwszy od miłości, uzależnień, twórczości i zaburzeń psychicznych, aż po politykę i postęp.

Dopamina, która każe nam wciąż odkrywać, ciągle coś ulepszać, dążyć do osiągnięcia coraz to nowych celów, jest podstawą naszego ewolucyjnego mechanizmu przetrwania. Dzięki niemu nasi przodkowie odkrywali coraz to nowe źródła pożywienia, gdy stare się wyczerpały i nie ustawali w swoich dążeniach i wędrówkach.

Dzięki dopaminowemu obwodowi przyjemności po prostu nam się „chce”. Przyszłość jawi się jako ekscytująca perspektywa wielu możliwości. Jego aktywność charakteryzuje stan entuzjazmu, nadziei, poczucia przepływu energii, rozbudzenie wyobraźni. W momencie, kiedy docieramy do celu, rzadko kiedy nas to zadawala, gdyż zderzenie z rzeczywistością nie dostarcza równie intensywnych doznań. Dzieje się tak dlatego, że satysfakcja i zadowolenie są domeną działania odrębnych mechanizmów mózgowych. Substancje chemiczne, które to umożliwiają, autorzy książki określają zbiorczo akronimem TiT (tu i teraz) – należą do nich serotonina, oksytocyna, endorfiny i endokannobinoidy. To one stoją za doświadczeniami rozkoszowania się tym co aktualne, dostępne. Nie zawsze potrafimy, umiemy przełączyć się na tu-i-teraz. O ile dopaminowy obwód przyjemności pozwala nam wykazywać się wytrwałością w pokonywaniu przeszkód w dążeniu do osiągnięcia celów, o tyle odpowiada też za to, że dotarcie do mety jest rozczarowujące, okupione poczuciem nieusatysfakcjonowania. Właśnie dlatego chęć by mieć „więcej i więcej” pcha nas po raz kolejny do przodu i czasami jest przyczyną dużych problemów – na przykład uzależnień bądź zaburzeń.

Nie jesteśmy jednak całkowicie bezradni w obliczu tego silnego biologicznego mechanizmu niedosytu, gdyż natura wyposażyła nas jeszcze w dopaminowy obwód kontroli (szlak mezokortykalny) - pozwalający nam kontrolować impulsy. Jakby nie dziwnie to brzmiało - za nim również stoi dopamina. Oba obwody mają swoje źródło w tym samym miejscu w mózgu - w polu brzusznym nakrywki. Potem ich drogi się rozchodzą - obwód pragnienia prowadzi do jądra półleżącego, a obwód kontroli do płatów czołowych, które stoją za logicznym myśleniem. Dzięki tej odmiennej ścieżce jesteśmy nie tylko w stanie powściągnąć natychmiastowe pragnienia, ale też myśleć kreatywnie, tworzyć koncepcje, plany i teorie, co pozwala w dłuższej perspektywie zapanować nad sytuacją. Ewolucyjna mądrość kryjąca się za tą funkcją pozwalała zabezpieczyć na przyszłość jak największą ilość zasobów poprzez zastosowanie myślenia abstrakcyjnego, wyobraźni i dalekosiężne strategii.

Niezwykle ważną charakterystyką aktywizacji obwodu kontroli jest wytrwałość w działaniu. Badania na szczurach, którym uszkodzono obwody dopaminowe pokazały, że w porównaniu do szczurów z grupy kontrolnej, przestały one przejawiać wytrwałość w naciskaniu dźwigni, by otrzymać pyszny smakołyk. Ich zapał do wysiłku znacząco się zmniejszył. Jak zaznaczają autorzy książki „dopamina powoduje, że ktoś w ogóle się bierze za pracę – bez dopaminy nikomu nie chce się męczyć”.

---

Źródło: Lieberman Daniel Z., Long Michael E. (2019) Mózg chce więcej - Dopamina. Naturalny dopalacz, Łódź: Wydawnictwo Feeria